به وبلاگ دکتر سعید صیاد خوش آمدید

اين استان با مصوبه دولت در سال 1۳۸۳ به سه استان خراسان رضوي، خراسان شمالي و خراسان جنوبي تقسيم شد.

استان خراسان رضوي

استان خراسان رضوي با مساحتي بالغ بر 127432 كيلومتر مربع از شمال به جمهوري تركمنستان، از شمال غربي به استان خراسان شمالي از شرق به كشور افغانستان، از جنوب به استان سيستان و بلوچستان و از غرب و شمال غربي به استان يزد، اصفهان، سمنان و گلستان محدود مي‌باشد.

بر اساس آخرين تقسيمات كشوري اين استان به مركزيت مشهد داراي 19 شهرستان، 64 نقطه شهري، 62 بخش و 158 دهستان و 3767 آبادي داراي سكنه مي‌باشد.

شهر مشهد

تا قبل از سال 202 هجري قمري هيچگاه كسي فكر نمي‌كرد كه قرار است شهري به نام مشهد بوجود آيد اما در اين سال و پس از شهادت و دفن حضرت امام رضا (ع) در محلي از توابع توس به نام سناباد كه به همين مناسبت نيز آنجا را مشهد رضا (محل شهادت) ناميدند هسته اصلي شهر مشهد كنوني پديد آمد. سلطان محمود غزنوي بقعه اي بر روي مرقد بنا كرد.

در قرن هفتم هجري كه شهر توس به دست مغولان ويران گرديد، جمعيت آن سامان رو به سوي مشهد آوردند و به تدريج بر وسعت و آباداني اين شهر افزودند. شهر مشهد كه در آغاز بقعه اي در آبادي سناباد نوقان بود، به تدريج توسعه يافت.ناحيه توس ابتدا مسكن اقوام غير آريايي بوده است.

در داستان هاي ملي ايران، بناي اصلي شهر توس را به جمشيد و تجديد بناي آن را به توس پسر نوذر كه پهلوان و سپهسالار ايران بود، نسبت مي دهند اين شهر در زمان ساسانيان وجود داشته است. قسمتي از شهر توس در زمان خلافت عثمان به دست اعراب افتاد و ضميمه سرزمين هاي قلمرو اسلام در دوره خلافت عمر شد.

از سال 421 هجري قمري سلجوقيان به تدريج در شهرهاي مهم خراسان نفوذ كردند تا آنكه ملكشاه سلجوقي در سال 465 هجري قمري توس را به عنوان تيول در اختيار خواجه نظام الملك توسي وزير كاردان خود گذاشت. در سال 548 هجري قمري قبيله غز، پس از غلبه بر سلطان سنجر سلجوقي، شهرهاي بزرگ خراسان از جمله توس را به تصرف خود در آوردند.

جدائي مناطق و شهرهاي نواحي شمالي و شرقي خراسان در طي دو قرن گذشته نه تنها همبستگي قومي و فرهنگي را كم نكرد، بلكه پس از فروپاشي اتحاد شوروي آشكارتر نيز شد كه پيوندهاي فرهنگي مستحكمي ميان مردم خراسان بزرگ بوجود آورد و دلبستگي فراواني بين مردم اين نواحي ايجاد شد.

ويرانه هايي كه از توس قديم در كنار توس جديد باقي مانده است حكايت از قتل و غارت هاي بيشماري دارد كه بر اين شهر قديمي گذشته است. شهر توس در زمره‌ نخستين شهرهايي بود كه در معرض هجوم وحشيانه و خانمانسوز مغولان  قرار گرفت و عرصه آن لگد مال سپاهيان تولوي پسر چنگيزخان شد و مانند ديگر شهرهاي خراسان به ويرانه اي بدل شد.

شاعر گرانمايه شهيد بلخي در اين باره مي گويد:

دوشم گـذر افـتـاد بـه ويـرانـه‌ تـوس
ديـدم جـغـدي نشستـه جـاي طـاووس

گـفـتـم چـه خبـر داري از اين ويـرانـه
گفتا خبر اين است كه افسوس  افسوس

شهر توس به علت موقعيت خاص و حساسش در عصر فترت و دوره حد فاصل ايلخانان مغول و تيموريان، بارها ميان حاكمان وقت دست به دست شد تا اينكه در سال 791 هجري قمري بعد از شورشي كه موفقيتي نداشت، مردم آن قتل عام و قريب به ده هزار نفر كشته شدند و بر حسب معمول آن دوره در پاي دروازه هاي شهر، برج هايي از كله‌ كشتگان ساخته شد.

در سال 807، شاهرخ فرزند تيمور لنگ به سلطنت رسيد در زمان او در شهر توس آباداني و سازندگي گسترش يافت اهميت فوق العاده اي كه مشهد از عصر شاهرخ به بعد يافت، و توجه سلاطين تيموري، علي الخصوص سلطان بايسنقر به مشهد و روضه مباركه آن داد موجب كم رنگ شدن نام شهر توس گرديد. به گونه‌اي كه از نيمه دوم قرن نهم هجري ديگر در متون و تاريخ نامي از توس برده نميشود. و اگر گاهي سخني از آن به ميان آمده باشد به عنوان يكي از مناطق تابع مشهد معرفي گرديده است.

زيرا توس بعد از قرن نهم هجري قمري ديگر رنگ روي آباداني به خود نديد. باقيمانده اهالي آن به مشهد كوچ نمودند و حصاري كه در عهد شاهرخ در پيرامون حرم احداث شده بود محل مناسبي براي اقامت آنان گرديد. از توس قديم چيزي جز ويرانه به جاي نمانده است. و توس جديد نيز به علت قرار گرفتن آرامگاه فردوسي، بزرگ شاعر پارسي گوي ايران زمين داراي اهميت بسيار فراواني مي باشد. به هر حال تاريخ مشهد كنوني با تاريخ شهر توس قديمي پيوند ناگسستني دارد و تحولات سده هاي بعد از آن در پرتو بارگاه مشهدالرضا بار تاريخي و ديني دو چندان را بدست آورده است، و اينك اين شهر به يكي از قطب هاي زيارتگاهي شيعيان جهان تبديل شده است.

طوس

چنان‌كه مي‌دانيم، خراسان قديم در عرف و اصطلاح نويسندگان كتب مسالك و ممالك و كيهان شناخت (جغرافيا) به چهار بخش تقسيم ميشد و هر بخشي را ربعي مي‌گفتند و هر ربع را به نام يكي از چهار شهر بزرگ كه در زمانهاي مختلف، كرسي آن ربع يا كرسي تمام ايالت خراسان بود، ميخواندند. چهار شهر بزرگ خراسان قديم نيشابور، هرات، بلخ و مرو بود.

تقسيم خراسان به ربعها كار جغرافي نويسان عرب است. هرستان توس را توس، پسر نوذر كه 900 سال سپهبد بود، بنا كرد پس از آن سپهبدي از توس به زرير و از زرير به بستور و از بستور به كرزم رسيد. شهر مشهد، يعني مشهد حضرت علي بن موسي الرضا (ع) در سمت خاور نيشابور است و سلسله جبالي كه سرچشمه اكثر آبهاي نيشابور است مشهد را از نيشابور جدا مي‌سازد.

شهر مشهد امروز كرسي خراسان ايران است و درچند مايلي شمال مشهد بقاياي شهر قديم طوس قرار دارد. طوس در قرن چهارم دومين شهر ربع نيشابور محسوب ميگرديد و از دو شهر طابران و نوقان كه متصل به هم بودند تشكيل ميشد. به فاصله دو منزلگاه چاپاري از طوس، باغ بزرگي بود در دهكده سناباد و در آن دهكده قبر هارون الرشيد كه در سال 193 مرد و قبر امام هشتم شيعيان علي بن‌موسي الرضا (ع) كه در سال 202 در اثر زهري كه مأمون پسر هارون الرشيد به آن حضرت خورانيد، شهيد شد، در آن باغ بود نوقان كه نوگان تلفظ مي‌شود، هنوز نام محله شمال خاوري و دروازه آن در مشهد جديد است كه از طريق آن دروازه به نوقان طوس مي‌روند نوقان در زبان مردم امروز نوغون تلفظ ميشود و محله اي است در جنوب خاوري مشهد نه شمال خاوري، و ديگر جايي به اسم نوقان طوس وجود ندارد و ده نوقان در شهر حل و محل شده.

آب سناباد نيز هنوز ناحيه شمال باختري مشهد را مشروب ميسازد.  در قرن سوم، به قولي، نوقان از طابران بزرگتر بود، ولي يك قرن بعد، طابران از نوقان بزرگتر شد و تا زمان ياقوت حموي برهمين وضع باقي مانده بود، تا آن كه لشكريان مغول طوس را ويران كردند. نوقان به تهيه و ساختن ظرفهاي سنگي كه به نواحي ديگر ميبردند، شهرت داشت و از وههاي آن طلا و نقره و آهن و مس استخراج مي‌گرديد. در حوالي طوس فيروزه و سنگي كه به آن خماهن مي‌گفتند، همچنين سنگ مرمر سبز به دست مي‌آمد كه براي فروش به نوقان مي‌بردند اما اين منطقه طوس كم آب بود.

اسم طوس در زمان ياقوت حموي، يعني در قرن هفتم، غالباً بر ولايت آن اطلاق مي‌شد و در آن ناحيه بيش از هزار دهكده وجود داشت تمام اين آباديها همچنين دو شهر طوس يعني طابران و نوقان در سال 617 پايمال لشكريان مغول گرديد و يكسره غارت و تاراج شد و از آن پس ديگر طوس روي آبادي و عمارت را به خود نديد.

چنين نيست، چنان كه پس از اين خواهد آمد، ابن بيطوطه كه در 734 طوس و مشهد هر دو را ديده، طوس را اعظم و اكبر بلاد خراسان پس از ويراني نيشابور و ديگر شهرهاي بزرگ مي‌خواند و در همان زمان راجع به مشهد مي‌گويد آن شهر نيز بزرگ و پرجمعيت است طوس بعداز ضربات هلاكو و تيمور به طور كلي ويران شد تا در عهد شاهرخ تيموري بقاياي مردم آن به مشهد نقل مكان كردند اما دو قبري كه مجاور طوس بود، در اثر توجه ثروتمندان شيعه دوباره آباد شد.

اماكن زيارتي و مذهبي

مراكز تاريخي باستاني

• قلعه رباط شرف
• كلات نادري
• كاخ خورشيد 
• آرامگاه فردوسي
• آرامگاه‌ ‌طبرسي
• آرامگاه‌ اباصلت 
• آرامگاه نادر 
• آرامگاه‌ غزالي
• آرامگاه‌خواجه‌مراد
• مدرسه نواب
• مدرسه ميرزاجعفر
• مدرسه‌سليمان‌خان
• مقبره‌پيرپالان‌دوز
• گنبدسبز
• ميل اخنجان
• مدرسه پريزاد
• مدرسه‌خيرات‌خان
• مدرسه‌ ‌گلشن
• مدرسه‌ ‌دو در
• مدرسه‌عباسقليخان
• مدرسه‌ باقريه
• مدرسه‌ بهزاد
• مدرسه‌ خارگرد
• مدرسه‌ نظاميه
• آرامگاه اياز
• آرامگاه‌ملك‌شاه
• آرامگاه‌خواجه‌ربيع
• مصلاي مشهد 
• آرامگاه مادر نادر
• آرامگاه كلنل پسيان
• خواجه عزيزالله
• خانه ملك
• مدرسه بالاسر
• ميل رادكان
• كتيبه خان تاشي
• كتيبه نادري
• پل‌قديمي‌طرقبه
• رباط آبگرم
• حمام شاه 
• شهر‌طوس
• پاژ
• كلات نادري
• روستاي اخنجان
• روستاي كارده
• روستاي طرقبه 
• روستاي‌شانديز

جاذبه هاي طبيعي

• درياچه بزنگان 
• سد طرق
• سد زري
• پارك ملي تنوره
• منطقه كوه سنكي
• منطقه وكيل‌آباد
• منطقه اخلومد 
• منطقه طرقبه 
• غارمغان  
• غاركارده 
• غارزري
• غارهندل‌آباد 
• غارمزدوران
• چشمه گراب
• چشمه شاهان
• آبشار اخلومد

_____________________

شهر نيشابور

اين شهر درسال 31 هجري و درزمان خلافت عثمان فتح شد و در دوره اسلامي،  يكي از چهار شهر بزرگ خراسان بوده است.  وسعت و عظمت اين شهر در حدي بوده است كه آن را ام البلاد مي‌خوانده اند. در اوايل دوره اسلامي، وسعت و عظمت اين شهر به حدي بود كه شهرتي جهاني يافت. به همين سبب نيز برروي سكه هايي كه در دوران خلفاي اموي و عباسي ضرب مي شد،‌ نام اين شهر نيز ديده مي شود.

نيشابور در زمان غزنويان و سلجوقيان از شهرهاي مهم و معتبر خراسان محسوب مي‌شد.  اين شهر كه يكي از مراكز تمدن و هنر ايران و خراسان است و شاعران و انديشمندان بسياري را درخود پرورانده است، در مسير جاده ابريشم قرار داشته و اكتشافات باستان شناختي قابل توجهي در آن صورت گرفته است. نيشابور هم اكنون شهري بزرگ و آباد است و آثار ديدني بسياري دارد. 

مراكز ديدني

• آرامگاه نظام الملك بكروي
• آرامگاه حكيم عمرخيام
• آرامگاه شيخ عطارنيشابوري
• آرامگاه فضل بن شاذان
• آرامگاه كمال الملك
• آتشكده نيشابور
• چشمه گرماب طاقانكوه
• چشمه خم تركان
• امامزاده محمدمحروق
• بقعه قدمگاه
• مسجد چوبي

_____________________

شهر سبزوار

در دوره‌هاي اسلامي، ولايت بيهق داري دو شهر سبزوار و خسروگرد بود. شهر سبزوار در حمله مغول به كلي ويران شد،  ليكن به تدريج آباد گرديد. حوادث تاريخي بيشماري در اين شهر اتفاق افتاده است. ازجمله در سال 737 هـ. ق اين شهر پناهگاه و پايتخت سلسله سربداران شد.  شهر سبزوار به دارالمؤمنين نيز معروف بوده است. پس از حمله مغول،  اين شهر مجدداُ در زمان شاه عباس، توسط ازبكها ويران گشت و مردم آن قتل عام شدند.  پس از اين واقعه اين شهر كم كم رو به آباداني گذاشت. دوره صفويان براي اين شهر،  شروع مرمت و بازسازي تاريخ گذشته بود.

مراكز ديدني

• مناره خسروگرد
• گنبد سبزوار
• آرامگاه حاجي ملاهادي سبزواري
• آرامگاه پيراستير
• آرامگاه پيرمراد
• آرامگاه مولاناحسين كاشفي
• مدرسه فصيحيه سبزوار
• مدرسه كهنه سبزوار
• مدرسه فخريه سبزوار
• مدرسه شريعتمدار
• مسجدجامع روستاي چشم
• مسجد پامنار
• امامزاده شعيب
• بقعه بيلدارباشي
• بقعه شيدناصربن محمد
• امامزاده بي بي خاتون
• امامزاده سيدعلي اكبر
• امامراده سيدحسين
• امامزاده سيدحسين وسيداسماعيل
• امامزاده هفت معصوم
• امامزاده يحيي

_____________________

شهر گناباد

اين شهر يكي از شهرهاي قديمي ايران است كه بناي آن را به پادشاهان هخامنشي نسبت مي‌دهند. اين شهر در اوايل حكومت صفويان محل نزاع صفويان با ازبك ها بوده است. گناباد در اوايل قرن سيزدهم توسط ايل شيباني كه مخالف سلسله قاجاريه بودند، تصرف شد. آثار به جامانده دراين شهر متعلق به قرن هفتم هجري مي باشند. آثارديگري كه در اين شهر ديده مي شوند،  به نوعي با اساطيرايراني در آميخته اند.[درهمين رابطه]

مراكز ديديني

• غارفاس
• مسجدجامع گناباد
• امامزاده سلطان محمد عابد
• بقعه سلطاني
• امامزاده احمد
• آرامگاه جغتين گيسور 

_____________________

شهر كاشمر

نام اصلي اين شهر ترشيز است. درگذشته اين شهر جزو ولايتي بود به نام بوشت ويا يوشت كه غير از ترشيز،  شهر معروف ديگر آن،  كندر بوده است. درسال 520 هـ. ق اين شهر توسط سلطان سنجر سلجوقي محاصره و غارت شد و پس از اين تاريخ، يكي از مراكز مهم فرقه اسماعيليه گرديد. در قرن هشتم هجري، اين شهر توسط امير تيمور گوركاني ويران شد. آثار به جامانده در اين شهر متعلق به قرون هفتم و هشتم هجري است. سرو افسانه‌اي كاشمر در اين شهر قرار دارد.

مراكز ديدني

• مناره فيروزآباد
• آرامگاه آيت الله مدرس
• برج علي آباد
• قلعه آتشگاه 

_____________________

شهر قوچان

شهر قوچان را با شهر باستاني اشك يا ارسكه يك دانسته اند. اين شهر در قرون وسطي به نام خبوشان و خوجان معروف بود. اين شهر در زمان هلاكو تجديد بنا شد و نوه‌ هلاكوخان، ارغون خان بروسعت آن افزود.  در زمان غازان خان يك معبد بودايي در اين شهر بنا گرديد.

همچنين در طول تاريخ،  اين شهر چندين بار به علت زلزله ويران شده است؛ اما دوباره ساخته شده و رونق دوباره يافته است. آثار به جامانده در اين شهر عمدتاُ به قرن ششم هجري تعلق دارند. چشمه گرماب قوچان يكي از محل‌هاي ديدني اين شهر است.

_____________________

شهر سرخس

قدمت اين شهر به زمان ساسانيان مي رسد و مانند ساير نواحي خراسان، در طول تاريخ،  صدمات فراوان ديده است. درسال 617 هـ. ق ودر حمله مغول به ايران، سرخس به عنوان سنگر اول،  مورد غارت و ويراني قرار گرفت. ناحيه سرخس از جمله نواحي مورد تصرف تركمانان نيز بوده است. بايد اذعان داشت كه شهر سرخس روزگاري از كانون‌هاي علم و دانش بود و به واسطه مدارس و كتابخانه هاي متعدد شهرت فراواني كسب كرده بود.

مراكز ديدني

• آرامگاه لقمان بابا
• غاربزنگان

_____________________

شهر تايباد

اين شهر تا چند سال پيش، يك از بخش هاي تربت‌جام شمرده مي‌شد. از آثار تاريخي اين شهر مي‌توان از مسجد مزار  مولانازين الدين نام برد، كه متعلق به سال 848 هـ. ق است.

مراكز ديدني

• مناره كرات
• آرامگاه خواجه عبدالله
• آرامگاه شاهزاده قاسم
• آرامگاه مولانازين الدين ابوبكر
• مسجدغياثيه شاهرخ 
• مسجدمولانا

_____________________

شهر تربت حيدريه

تربت حيدريه در گذشته زاوه نام داشت. در قرن هفتم هجري، شيخ حيدر، عارف معروف در آنجا زندگي ميكرد. تغيير نام اين شهر، از زاوه به تربت حيدريه، به احتمال زياد به زندگي و آرامگاه اين عارف بزرگ مربوط است آثار تاريخي به جامانده در اين شهر به دوران ساسانيان و قرن هفتم هجري تعلق دارند.

مراكز ديدني

• آرامگاه قطب الدين حيدر
• آرامگاه شيخ ابوالقاسم 
• آتشكده بازه هور
• بقعه شاه سنجان

_____________________

شهر تربت جام

تربت جام كهن ديارعرفان، واقع درشمال شرقي گستره پهناورايران زمين بافاصله 165 كيلومتري ازمشهد در استان خراسان رضوي قراردارد. اين شهرستان از شمال به سرخس، ازمغرب به فريمان وتربت حيدريه،ازجنوب به تايبادوازشرق به كشورهاي تركمنستان و افغانستان محدوداست.

اين شهرستان به مركزيت شهرتربت جام ،جمعيتي بالغ بر210 هزارنفردارد. نام تربت جام برگرفته ازشخصيت شيخ احمدجام است كه مزار او به مثابه بخشي ازهويت و ميراث‌فرهنگي اين ديار مي‌باشد.

مراكز ديدني

• آرامگاه خواجه عزيزالله
• آرامگاه شاه قاسم انوار
• مجموعه آرامگاهي تربت شيخ جام

_____________________

شهر چناران

شهر چناران، تا چند سال پيش،  از بخش هاي شهرستان مشهد محسوب مي شد.  تاريخ اين شهر به تاريخ مشهد پيوند خورده است و براي پي بردن به تاريخ آن،  بايد به مطالعه تاريخي شهر مشهد پرداخت.

از مكانهاي ديدني اين شهر برج تاريخي اردكان مي‌باشد. بناي اين برج كه ساخت آن در سال 411 هـ. ق به پايان رسيده،  بي ترديد يكي از مفاخر معماري و يكي از مواريث فرهنگي سرزمين ايران به حساب مي آبد.

ميل رادكان از سبك معماري خاصي برخوردار است و در عين سادگي،  يكي از شاهكارهاي معماري ايران بعد از اسلام به حساب مي آيد وبلنداي آن كه بيش از 35 متر است،  نظر هر بيننده اي را به خود جلب مي كند. برج تاريخي اردكان از مكانهاي ديدني اين شهر است.

_____________________

شهر خواف

خواف يكي از شهرهاي استان خراسان است كه تا چند سال پيش از بخش هاي شهرستان تربت حيدريه محسوب مي شد. تاريخ اين شهر با تاريخ تربت حيدريه درهم آميخته است. از آثار باستاني شهر خواف مي توان از مسجد ملك زوزن در دشت خواف نام برد كه متعلق به قرن هفتم هجري است.

مراكز ديدني

• مسجدگنبد
• مسجدملك زوزن

_____________________

شهر درگز

محمدآباد مركز درگز است و به احتمالي،  با شهر نساي سابق يكي است.  اين شهر بين نسا و سرخس، و در دشت خاوران جاي داشت و مركز آن مهنه يا ميهنه ناميده مي شد. ابوسعيد ابوالخير، عارف مشهور در اين قريه به دنيا آمده است.

درگز، به علت مجاورت با مرز ايران و جمهوري تركمنستان از اهميت سياسي و نظامي خاصي برخوردار است بيشتر آثار تاريخي اين شهر به دوره افشاريه تعلق دارند،  ازجمله قلعه مستحكم كلات نادري كه در نزديكي نوار مرزي قرار دارد. درگز هم اكنون شهري متوسط و آباد است ودر شمال استان خراسان واقع شده است. مسجدنادري از مكانهاي ديدني اين شهر است.