باز هم سرطان كوئست!
مهدي نصرتي
متاسفانه بنا بر برخي شنيدهها، شبكههايي همچون گلدكوئست كه بسياري را به خاك سياه نشاند و ...
... علاوه بر تباهي پول و انرژي افراد، منجر به نابودي بسياري از روابط و شبكههاي اجتماعي شد، مجددا در حال فعاليت و عضوگيري و البته در قالب و شكلي جديد هستند و اين بار تورهاي مسافرتي و سنگهاي انرژيزا و از اين قبيل عرضه ميكنند.
هرچند در اين باره زياد گفتهاند، اما مناسب است از ديدگاه يك روزنامه اقتصادي نيز به آن پرداخته شود. اين موضوع متاسفانه آن قدر داراي ابعاد فراگيري است كه در مورد آن ميتوان كتابها نوشت. حداقل از نقطهنظر اقتصادي چند جنبه آن حائز اهميت است: چرا اين شبكهها به لحاظ اقتصادي و محاسبات رياضي كلاهبردار هستند؟ رمز موفقيت آنها در جذب و فريب افراد چيست؟ هزينههايي كه به فرد و جامعه تحميل ميكنند، چيست؟ راههاي مقابله با شيوع آن در جامعه چيست؟
هرچند تجربه گلدكوئست به اندازه كافي تلخ و فراگير بود كه عمده افراد جامعه را آگاه كرد، اما به نظر ميرسد بازار هدف دور جديد اين كلاهبرداري، معطوف به نوجوانان و جوانان كم سن و سالي است كه تصوري از تجربه تلخ قبلي نداشتهاند. همچنين برخي افراد نيز همچنان سادهلوحانه تصور ميكنند ايرادي در مكانيسم شبكههايي مانند گلدكوئست نبود، بلكه ممنوعيت و برخورد دولتي يا عوامل جانبي باعث آن ضررهاي هنگفت شد.
تا آنجا كه نگارنده به خاطر دارد، اين شبكهها از اواسط دهه هفتاد شمسي و با نامهايي چون پنتاگونا شروع به كار كردند و در قالب شركـتهايي با نامهاي جديد به كار خود ادامه ميدهند و البته هركدام مدعي است كه با قبليها متفاوت است. در اين شبكهها هدف صرفا جذب افراد و پول آنها است و براي سرپوش گذاشتن بر موضوع، كالاها يا خدماتي در قالب تورهاي مسافرتي و از اين قبيل نيز مطرح ميشود.چند ايراد اساسي در اين روش بازاريابي وجود دارد: رشد تصاعدي، نقطه قوتي است كه براي اين روش ابراز ميشود ولي در واقع يكي از نقاط ضعف اصلي آن نيز هست. زيرا به دليل وجود همين قانون رشد تصاعدي و نمايي، تعداد افرادي كه حاضر باشند در اين شبكه وارد شوند، به سرعت تمام ميشود و به اصطلاح شبكه اشباع ميشود.
علاوه بر اين، آن هزاران و ميليونها نفري كه در قاعده اين هرمها قرار ميگيرند، ديگر كسي را پيدا نميكنند كه به عنوان زير شاخه اضافه كنند. پورسانتي كه نصيب افراد بسيار معدود راس هرم ميشود، در حقيقت پولي است كه از اين اكثريت نگون بخت گرفته شدهاست. البته عمده اين پول نصيب شركت كلاهبردار اصلي ميشود.
اين شبكهها كه از روشهاي روانشناسي استفاده ميكنند، بر ويژگيهاي فردي مخاطب خود تكيه ميكنند و با برشمردن امتيازات طرف مقابل همچون نخبه بودن، خوشتيپ بودن، مهربان و دلسوز بودن و بلندپروازي وي را جذب ميكنند.
همچنين از هنجارها و باورهاي پذيرفته شده افراد سوءاستفاده ميشود. به طور مثال عنوان ميشود كه اين كار يك بازاريابي مستقيم است، هزينههاي اضافي حذف شدهاند، از تجارت الكترونيك استفاده ميشود، از قانون جاذبه و فيلم راز (secret) سخن به ميان ميآيد و از افراد ميخواهند روي يك اسكناس يكدلاري به تعداد كافي صفر بگذارند و حتي از قول خود به استفتاء از مراجع هم استناد ميكنند!
اما مهمترين ويژگي اين شبكهها رشد سرطاني آنها است. بدين ترتيب كه فرد بعد از پرداخت پول چندميليوني حتي اگر متوجه اشتباه خود شده باشد، يا بايد از خير پول خود بگذرد يا عده ديگري را در اين دام بكشاند، بلكه بتواند بخشي از پول خود را پس بگيرد.
چندميليون پولي را كه بدين طريق از دست رفتهاست، بايد كمترين هزينه زيانبار اين شبكهها دانست. در واقع هزينههاي سنگين ديگري نيز وجود دارد، مانند صرف وقت و انرژي و ذهن را درگير اين كار بيهوده به جاي كارهاي توليدي و خلاقانه كردن، يكي از اين موارد است.
همچنين اين شبكهها موجب از بين رفتن اعتماد به نفس و افزايش افسردگي در افراد ميشوند. زيرا همانطور كه گفتيم، طبيعت رشد تصاعدي، اين است كه بعد از مدت كوتاهي يافتن اعضاي جديد بسيار دشوار ميشود و اعضاي ناتوان از اين كار از سوي سرشاخههاي خود به شدت تحت فشار عصبي قرار گرفته و به بيعرضگي، منزوي بودن، مغرور بودن و صفاتي از اين قبيل متهم ميشوند.
بدين ترتيب، اعضا براي پرهيز از اين وضعيت و به اميد واهي براي اين كه پول خود را از دست رفته نبينند، به دروغگويي و رياكاري براي جذب اعضاي جديد روميآورند و تبديل به شياطيني كوچك ميشوند كه بيجيره و مواجب براي اربابان خود كار ميكنند. براي اين منظور نيز بايد سراغ دوستان و آشنايان خود بروند و در لباس دلسوزي و رفاقت، آنها را به اين دام بكشانند. بدينترتيب فاجعهبارترين نتيجه اين فرآيند از بين رفتن شبكه اجتماعي و دوستي افراد و به منجلاب كشاندن آن است.
صحبت درباره راههاي مقابله با اين شبكههاي سرطاني مجال ديگري ميطلبد. اطلاعرساني فراگير، صحيح و اصولي با هدف برخورد اقناع كننده و نه صرفا برخوردهاي امنيتي و چكشي يكي از اين راهها است.
اما به هرحال، اين روزها در مورد هزينههاي فرزندان نوجوان خود و همچنين قرض دادن پول به دوستان و اطرافيان كمي بيشتر تحقيق و دقت كنيد.